Laodikeia Antik Kenti, Denizli’nin Merkezefendi ve Pamukkale ilçelerinde, Eskihisar, Bozburun ve Goncalı köyleri sınırları içinde yer alır. Antik coğrafyada ise kent, Frigya, Lidya ve Karya bölgelerinin ortak sınırlarını oluşturan Lykos (Çürüksu) Vadisi’nin ortasında yer almıştır.
Fotoğraf: Official Turkish Museums
Laodikeia’da kent yerleşiminin, MÖ 5500 yılından itibaren başladığı ve MS 7. yüzyılın başında meydana gelen büyük depreme kadar devam ettiği ortaya çıkmıştır. Kentin ilk ismi Rhoas, daha sonra Diospolis (Zeus Kenti) olmuştur. Helenistik dönemde, MÖ 3. yüzyılın ortalarından itibaren ise kent Seleukoslar Kralı II. Antiokhos’un eşi Laodike’den dolayı Laodikeia adını almıştır. Kentin adı antik kaynaklarda daha çok Lykos Nehri’nin kıyısındaki Laodikeia şeklinde geçmektedir. Bölge, 13. yüzyılın başında tamamen Türklerin kontrolüne geçmiş ve kent Lâdik olarak adlandırılmıştır. Ovanın ortasında yer alan göl ve su kaynaklarının zenginliğinden dolayı ise Lâdik ismi Denizli’ye dönüşmüştür.
Fotoğraf: Official Turkish Museums
Laodikeia, MÖ 1. yüzyılda Anadolu'nun en önemli ve ünlü kentlerinden biri olmuştur. Kentteki büyük sanat eserleri de bu döneme aittir. Romalılar Laodikeia'ya özel bir önem vermişler ve Kibyra (Gölhisar-Horzum) Conventusu'nun merkezi yapmışlardır. İmparator Caracalla zamanında Laodikeia'da bir seri kaliteli sikke basılmıştır. Laodikeia halkının da katkılarıyla kentte çok sayıda anıtsal yapı yapılmıştır.
Fotoğraf: Official Turkish Museums
Laodikeia’nın en parlak zamanı MS 1-3. yüzyıllar, ikinci parlak dönemi ise MS 4-6. yüzyıllar arası olarak tanımlanır. Anadolu’nun yedi kilisesinden birine sahip olan kent, erken Bizans döneminde metropollük seviyesinde dini bir merkez haline gelmiştir. MS 4. yüzyıl itibarıyla Laodikeia, Hıristiyanların kutsal hac merkezi olmuştur. İncil’de adı geçen ve Laodikeia Kilisesi adına vahiy gönderilen kentte 2010 yılında yapılan kazılarda Laodikeia Kilisesi ortaya çıkarılmıştır. Bu yönüyle Laodikeia, Hıristiyanlık dünyası için çok önemlidir.
Fotoğraf: Official Turkish Museums
Bugün ören yerinde, oldukça önemli arkeolojik kalıntılar yer almaktadır. Yaklaşık beş kilometrekarelik alana yayılan Laodikeia’nın günümüze kadar gelebilen yapıları içinde; Anadolu’nun en büyük stadyumu, iki tiyatro, dört hamam kompleksi, beş agora (ticaret, alışveriş alanı), beş nymphaeum (kamu çeşmesi), iki anıtsal giriş kapısı, bouleuterion (meclis binası), tapınaklar, peristylli evler, latrina, kiliseler ve anıtsal caddeler sayılabilir. Kentin dört tarafını ise nekropol (mezarlık) alanları çevirmektedir.
Laodikeia Antik Kenti Kazıları, 2008 yılından itibaren, hiç kapanmadan on iki ay boyunca sürdürülmektedir ve bu yönüyle ülkemizdeki önemli bir sistematik kazı alanıdır. Kentin yapılarından bazıları şunlardır:
Laodikeia Kilisesi: Kilise, Büyük Constantinus zamanında (MS 306-337), Hıristiyanlığın MS 313 yılında Milano Fermanı ile serbest olmasıyla birlikte yapılmıştır. Bu yönüyle Hıristiyanlık dünyasının en eski ve en önemli kutsal yapılarından biri olma özelliğini korumaktadır ve bu nedenle yapı bir hac kilisesidir.
TGA
Büyük Tiyatro: Antik kentin kuzeydoğu tarafında, Grek tiyatrosu tipinde araziye uygun olarak Roma inşa tarzında yapılmıştır. Scenesi tamamen yıkılmış olup cavea ve orkestrası oldukça sağlam durumdadır. Yaklaşık 20 bin kişiliktir.
Küçük Tiyatro: Büyük tiyatronun 300 metre kadar kuzeybatısında yer almaktadır. Grek tiyatrosu tipinde araziye uygun olarak, Roma tarzında inşa edilmiştir. Scenesi tamamen yıkılmış olup cavea ve orkestrasında da bozulmalar mevcuttur. Yaklaşık 15 bin kişi alabilecek büyüklüktedir.
TGA
Stadyum ve Gimnazyum: Kentin güneybatısında, doğu-batı doğrultusunda uzanmaktadır. Stadyumun ek yapıları ile gimnazyum, bir bütünlük teşkil edecek şekilde yapılmıştır. MS 79 yıllarında yapılan stadyumun uzunluğu 350 metre, genişliği 60 metredir. Amfiteatr şeklinde yapılmış olan yapının, 24 basamak oturma sırası bulunmaktadır. Büyük bölümü tahrip olmuştur. MS 2. yüzyılda yapılan gimnazyumun Proconsul Gargilius Antioius tarafından inşa ettirilerek İmparator Hadrianus ve eşi Sabina'ya ithaf edildiğine dair yazıt bulunmuştur.
Anıtsal Çeşme: Kentin ana caddesi ile ara caddesinin köşesinde yer almaktadır. Roma dönemi yapısıdır. İki cepheli olarak yapılmış havuz ve nişleri vardır. Bizans zamanında onarım görmüştür.
TGA
Meclis Binası: Kentin güneybatısındadır. Dikdörtgen planlı olan anıtsal yapı, doğu-batı yönünde uzanmaktadır. Ana giriş doğu cephesindedir.
Zeus Tapınağı: Antik Laodikeia kentinin sütunlu caddesinin doğu kesiminde, küçük tiyatro ile Nymphaeum arasında bulunmaktadır.
Büyük Kilise: Sütunlu caddenin güneyinde caddeye bitişik olarak inşa edilmiştir. Sadece taşıyıcı bölümlerinden bir kısmı ayakta kalmıştır.
Laodikeia Antik Kenti, özellikle Pamukkale yolu üzerinde olması sebebiyle aktif bir turizm kentidir. Dünya mirası olarak önerilen Laodikeia, 2013 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi içine alınmıştır.
Kaynaklar:
Denizli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
turkishmuseums.com. “Denizli Laodikeia Örenyeri.”